محمد تقی بهار

ـ محمد تقی بهار
    ـ نویسنده، پژوهشگر، فهرست نگار و شاعر
    ـ متولد ۱۳۱۴ اردستان
    ـ گذراندن دوران دبیرستان در مدرسه دارالفنون، جعفری و علوی
    ـ نگارش بیش از صد مقاله
    ـ حضور در مطبوعات از سن ۱۶ سالگی
    ـ همکاری با مجلات پیک نور، راهنمای کتاب، یغما و بخارا
    ـ ارائه سخنرانی های متعدد از قبیل:
    سخنرانی در مشهد درباره روزنامه نگاری
    سخنرانی در انجمن قلم درباره بهار، در انجمن مفاخر درباره فاطمه سیاح، نخجوانی
    سخنرانی در سرخس به مناسبت افتتاح سد دوستی

    ـ تألیفات؛ بیش از پنجاه جلدکه می توان به موارد زیر اشاره کرد:

فردوسی نامه بهار، ترجمه چند متن پهلوی بهار، بهار و ادب فارسی ۲ جلد، بلند آفتاب خراسان ۲ جلد، محاکمه محاکمه گران، زندگی عباس میرزا، سفرنامه خسرومیرزا، سفرنامه شمال، گزارش کویر، پنج رساله راجع به سرخس، سفرنامه میرزاعبدالحسن خان، سفرنامه ایران و ترکستان، سفرنامه رکن الدوله به سرخس، آثار عباس خلیلی، اردستان نامه ۲ جلد، مدرس در تاریخ و تصویر، فهرست نویسی روح القدس.
    ـ کارهای در دست تألیف:
    خطابه های بهار در مجلس شورا، فهرست نگاری روزنامه نوبهار، نوبهار دوره احمد شاه
    ۵ جلد و ...
    
    
نام بهار  نامی آشنا در عرصه فهرست نگاری است. کسانی که از کتاب های مرجع استفاده می کنند بی شک با نام و آثار او آشنا هستند.
    محمد گلبن همچنان فعال و پژوهنده است و مشغول به فهرست نگاری آثاری برجسته. آنچه امروز، در کشورهای متمدن، برای ایجاد سهولت در کار تحقیق، ضرورت دارد، تدوین آثار موجود در قالب فهرست نگاری است. کتاب های فهرست نگاری شده منابع معتبر و ارزشمندی برای محققان و دانشجویان علاقه مند کارهای تحقیقی در زمینه های مختلف هستند. تدوین کنندگان فهرست های توصیفی مقالات و منابع با انگیزه رسیدن به این که گامی در جهت پیشبرد اهداف انسانی برداشته باشند، دست به کاری بزرگ می زنند و محققان را یاری می رسانند. محمد گلبن با روحی که با شعر و سرودن سروکار دارد دست به کارهایی می زند که بسیار دقیق و علمی است. او شاعری آرام و محققی کوشا است و بیش از پیش به فعالیت و پژوهش های خودجامه عمل می پوشاند.
    اغراق نیست بگوییم که در زمینه فهرست نویسی محمد گلبن نام نخست را به خود اختصاص می دهد.
    محمد گلبن در سال ۱۳۱۴ در قریه کهیاد اردستان بین کویر و کوهستان اردستان دیده به جهان گشود. دوران کودکی را در همان جا کنار خانواده ای صمیمی و پدری فاضل گذراند. از پنج سالگی به مدرسه رفت و نزد استادی در همان قریه شاهنامه، تاریخ بیهقی و گلستان سعدی آموخت. در کودکی از مدرسه و مکتب گریزان بود اما پدرش که دهقانی روشنفکر و اهل مطالعه بود با تشویق هایش باعث شد به ادبیات علاقه مند شود. پدر، فردوسی را حفظ بود و همیشه برای فرزندش می خواند . دوران دبیرستان را در مدارس جعفری علوی و دارالفنون تهران گذراند. در همان ایام نیز عضو فعال انجمن های ادبی تهران از جمله حکیم نظامی بود.
    از ۱۶ سالگی در مجلات ادبی مشغول به فعالیت شد در روزنامه اقلیم صفحه ادبیات را اداره می کرد و برای آن صفحه شعر و مطلب ادبی فراهم می کرد.
    علاقه وافر محمد تقی به جمع آوری مطبوعات باعث شد او بتواند گنجینه ای از مطبوعات را کنار هم گردآورد که شامل نخستین کارهای مطبوعات ایران می شود.
    مجموعه ای از این گنجینه اکنون در کتابخانه آستان قدس رضوی نگهداری می شود و یک سالن نیز به نام مجموعه محمد گلبن نامگذاری شده است. این مجموعه شامل مجلات ادواری، روزنامه های بسیار قدیمی است که در این سالن به نمایش گذاشته شده است. این مجموعه در نوع خود بی نظیر است و از هر حیث کامل و جامع و نخستین مجموعه ای است که بیشتر مجلات و روزنامه های قدیمی ایران را در برمی گیرد و در حال حاضر در آن جا عده ای مشغول فهرست نویسی این آثار هستند که در آینده ای نه چندان دور این کار به اتمام می رسد.
    محمد ۳۷ سال در یک مجموعه اداری که هیچ ارتباطی به کار ادبیات نداشت مشغول به کار بود و هیچ گاه باعث نشد از کارهایش بازبماند یا در آنها وقفه ای ایجاد شود.
    در سال ۱۳۴۷ هنگامی که در شرکت میتسوبیشی مشغول به کار بود دکتر محمود عنایت از او به عنوان استاد راهنمای دانشگاه دعوت به همکاریکرد اما شرکت موافقت نکرد.
    نخستین اثر تألیفی محمدتقی «فردوسی نامه بهار» است؛ این اثر شامل تمام شعرها و مقاله های ملک الشعرای بهار است که درباره فردوسی نگاشته شده و جلد دوم آن متن های پهلوی است که ملک الشعرای بهار از زبان پهلوی دوره ساسانی ترجمه کرده است. «نگارگری ایران»، « خط و زبان»، «سفرنامه خسرومیرزا و زندگی عباس میرزا نایب سلطنه»، «محاکمه محاکمه گران»، «سفرنامه شمال»، «گزارش کویر»، «رسالاتی راجع به سرخس»، «سفرنامه میرزاعبدالحسن خان»، «سفرنامه ایران و ترکستان»، «سفرنامه رکن الدوله به سرخس»، «آثار عباس خلیلی»، «اردستان نامه»، «مدرس در تاریخ و تصویر»، «فهرست نویسی روزنامه روح القدس»، «فهرست نویسی روزنامه تئاتر»، نقد و سیاحت مجموعه دکتر فاطمه سیاح «گلزار خاموش(یادنامه بانو راضیه دانشیان)، گلبن» از جمله آثار تألیفی محمد گلبن است.
    «نگارگری ایران» کتابی است درباره کتابشناسی زندگی نگارگران ایرانی که ناشناخته مانده اند.
    محمد بهار با صرف ۳ سال عمر در این مسیر با تحقیق و تلاش توانسته است کتابی را با مطالب بسیار جالب در اختیار علاقه مندان قرار دهد.
    گلزار خاموش (یادنامه بانو راضیه دانشیان «گلبن») نیز عنوانی دیگر از تألیفات محمد گلبن است. بانو راضیه دانشیان همسر محمد گلبن که نقاشی ماهر و چیره دست بود در این اثر سعی شده است تا با توصیف جایگاه و مقام او به عنوان یک نقاش، دوستداران هنر نقاشی را با یکی از نقاشان معاصر آشنا کند.
    در این کتاب مؤلف با جمع آوری مقالات بسیاری مانند:
    «در این پهنه ور آب» از (سیدبهمن الفتی)، «کی رفته را به زاری باز آری؟» از (احمد شکیب آذر)، «بهانه برای جبران قصور» از (محمد منصور عاصمی)، «صبور بزرگمنش » از (سید فرید قاسمی) و ... سعی بر آن داشته تا جایگاه معنوی بانو راضیه دانشیان را برای همگان روشن سازد.
    «چکیده نگاری روزنامه حبل المتین کلکته» از دیگر آثار تألیفی محمد گلبن است، این روزنامه که قریب ۴۴ سال در کلکته هندوستان، تهران و رشت منتشر می شده است از لحاظ تاریخی، سیاسی دارای اهمیت خاصی است.
    فهرست آن در حدود ده هزار صفحه است و قرار است توسط مؤسسه تاریخ معاصر منتشر شود. خواندن این کتاب برای آشنایی با شرایط حاکم بر تاریخ معاصر ایران بسیار مفید خواهد بود چرا که بر هیچ کس پوشیده نیست که مقالات روزنامه حبل المتین در انقلاب مشروطیت تا چه اندازه مؤثر بوده است.
    کتاب «بلندآفتاب خراسان» یادنامه استاد محمد تقی ملک الشعرای بهار که به بهانه پنجاهمین سالگرد درگذشت بهار نگاشته شده از جمله کتاب های محمد گلبن است که به چهار بخش تقسیم شده است. بخش اول زندگی و آثار، بخش دوم در رثای ملک الشعرای بهار، بخش سوم نقد و بررسی آثار و بخش آخر تصاویر و اسناد را دربرمی گیرد.
    این کتاب مجموعه ای است از آثار منثور و منظومی که پس از درگذشت شادروان بهار در مراسم تشییع او و در چند سال به مناسبت های مختلف از جمله یادبودهایی که برای او برگزار شده به چاپ رسیده است.
    این مجموعه دوجلدی که اکنون یک جلد آن منتشر شده است و جلد دوم نیز به اهتمام استاد گلبن در دست چاپ است.
    در مقدمه کتاب می خوانیم:
    
    
    « و اما در زمینه شرح حال شادروان بهار باید گفت که بهترین نوشته ای که دراین باره در دست هست نوشته حسن ارسنجانی است که در مورد سرآغاز فعالیت استاد به رشته تحریر درآورده است ورساله ای که استاد جلال الدین همایی در شرح احوال استاد نوشته است و قسمتی از آن نیز به قلم خود استاد بهار است و ...»
    فهرست نویسی آثار یکی از کارهای مفید و با ارزشی است که مسیر اصلی تألیفات محمد گلبن را به خود اختصاص داده است.
    یکی دیگر از این تألیفات کتاب «فهرست توصیفی مقالات جشن نامه ها و یادنامه ها از آغاز تاکنون» است که به تازگی توسط محمد گلبن و احمد شکیب آذر تهیه و تدوین شده است. محمد گلبن معتقد است: «این کتاب یکی از بایسته ترین فهرست هایی است که باید شصت هفتاد سال پیش تدوین می شد و در کنار فهرست های گوناگون، دست محققان و دانشجویان را می گرفت تا به یاری و راهنمایی و به استناد آن از دوباره کاریها و قلم فرسودن های مکرر و بیهوده جلوگیری می شد. تهیه و تدوین فهرست مقالات یادنامه ها به معنی اعم کلمه بود...»
    در تهیه و تدوین این کتاب با ارزش از سیصد منبع و مأخذ استفاده شده است که برای نمونه به برخی از آنها اشاره می کنم:
    آثار و افکار حسین کاظم زاده ایرانشهر، احوال و آثار ابوریحان بیرونی، ارج نامه شهریاری، ارمغانی برای زرین کوب، از خوشی ها و حسرت ها، از دیدار خویشتن ، از مصاحبت آفتاب، یکی قطره باران و ...
    و در بخش نمایه نیز در حدود ۷۰۰ صفحه به این مسأله اختصاص یافته است که با نام های بسیاری روبه رو می شویم.
    با آن که محمد گلبن سال های عمر خود را در تهیه کتب و مقالات گذراند و قریب به پنجاه اثر مکتوب در این زمینه از خود به جا گذاشته اما در تهیه این کتاب با مشکلات بسیاری دست و پنجه نرم کرده است و در حدود چهارصد و پنجاه مجلد کوچک و بزرگ را بررسی کرده و هفت هزار و صد و چهل و یک مقاله توضیحی از آن ها استخراج کرده است.
    این کتاب از فهرست موضوعی بسیار غنی برخوردار است و می توان موضوعات مختلفی در زمینه های گوناگون را در آن یافت، به عنوان نمونه می توان به علوم کتابداری، اطلاع رسانی نشریات ادواری، دایرة المعارف های عمومی موزه ها، مطبوعات، نسخه های خطی،فلسفه و روان شناسی منطق، ادیان و ... اشاره کرد.
    فهرست مطالب در حدود ۷۰ صفحه را به خود اختصاص داده است. با تهیه این کتاب دانشجویان، استادان و علاقه مندان به کارهای تحقیقی دیگر نیازی به دوباره خوانی ندارند و تدوین این گونه فهرست نویسی ها در کار تحقیق ضرورت دارد و میتواند منابع معتبری برای محققان و علاقه مندان گردد.
    از دیگر کارهای محمد می توان به «کتاب شناسی صادق هدایت» و «فهرست سی ساله سالنامه دنیا» اشاره کرد.
    محمد معتقد است: در فرهنگمان برای پیشرفت نیاز به منابع و مآخذ داریم و منابع شناسی خود یکی از راه های استخراج مطلب است و در زمینه های مختلف می توان این فرهنگرا که شناخت منابع است گسترش داد.
    محمد بهار شاعری است که تاکنون مجموعه شعری را منتشر نکرده است اما در بسیاری از مجلات می توان از او شعری را خواند. یکی از شعرهای او را با هم مرور می کنیم:
    کوه پرصلابت
    ای بوده هستی من، دمساز باوجودت
    ای هستیم نثارت دربود و در نبودت
    ای خوبی ای شرافت، ای پاکیای لطافت
    از من هماره باشد، هر لحظه صد درودت
    کوهی به سربلندی، موجی به جانفشانی
    ای قمری نو اگر کوجانفرا سرودت
    ای باغ پرشکوفه ای کوه پرصلابت
    گفتم که گل بریزم در پا گه ورودت
    ای آن که دست خلقت در رهگذار هستی
    از مردمی و خوبی تابید تار پودت
    از جان دردمندم جز ناله برنمی خاست
    آنجا که درد طاقت از صبر می ربودت
    ای جان دردمندم لبریز از هوایت
    نومید از حیاتم بی جلوهوجودت
    از جمله کارهای در دست انجام محمد تقی می توان به «فهرست نویسی ۱۹ ساله مجله آیندگان»، «یادنامه خانواده مشیرالدوله»، «عباس خلیلی ۴ جلد»، مقالات و خاطرات عباس خلیلی پدر سیمین بهبهانی، «خطابه های بهار در مجلس شورا»، «فهرست نویسی روزنامه نوبهار»، «فهرست نویسی روزنامه تازه بهار»، «روزنامه نوبهار در دوره احمد شاه ۵ جلد» و ... اشاره کرد.



 
/ 0 نظر / 10 بازدید